Mazury przez wieki były krainą rolniczą. Najważniejszym budynkiem na każdym gospodarstwie był dom chłopski, który łączył w sobie funkcję mieszkalną i gospodarczą.
NotebookLM
W swojej pracy „Das Bauernhaus Masurens” z 1936 roku badacz Erich Schimanski opisał, jak wyglądały te domy, jak je budowano i jak zmieniały się z czasem. Książka stanowi naukową dokumentację historii osadnictwa i architektury ludowej na Mazurach Pruskich, napisaną z perspektywy historyczno-etnograficznej w połowie lat 30. XX wieku. Autor patrzył na Mazury przez bardzo specyficzny pryzmat roku 1936, czasu, w którym historia była potężnym narzędziem politycznym.
Autor szczegółowo analizował proces kolonizacji puszczy przez Zakon Krzyżacki, a następnie rozwój rolnictwa pod rządami pruskimi, kładąc nacisk na społeczne i prawne zróżnicowanie ludności wiejskiej. Autor badał wzajemne przenikanie się wpływów niemieckich, polskich i staropruskich, odwołując się do statystyk demograficznych, kwestii językowych oraz trudnych warunków klimatycznych i glebowych, które kształtowały życie codzienne. Istotnym elementem pracy jest opis tradycyjnego budownictwa drewnianego, w tym techniki konstrukcji domów, materiałów naturalnych oraz obecności inskrypcji religijnych na belkach stropowych. Całość opierała się na bogatym materiale archiwalnym, obejmującym wykazy bibliograficzne, spisy właścicieli ziemskich oraz analizę skutków historycznych katastrof, takich jak najazd tatarski czy epidemia dżumy.
Praca opierał się na szeroko zakrojonych badaniach terenowych przeprowadzonych w latach 1932–1934, podczas których autor pomierzył około 600 domów i zbadał kilkaset kolejnych,. Schimanski wykorzystał również bogate materiały archiwalne (m.in. akta pożarowe, tabele świadczeń, mapy domenalne) oraz swoją znajomość dialektu mazurskiego, co pozwoliło mu dotrzeć do nieznanych wcześniej zwyczajów budowlanych.
Według Ericha Schimanskiego nazwa „Mazurzy” (niem. Masuren) ma pochodzenie etnograficzne i pierwotnie odnosiła się wyłącznie do mieszkańców polskiego Mazowsza. Wraz z imigrantami z Mazowsza termin ten stopniowo przenikał na południowe obszary Prus Wschodnich. Proces kolonizacji tych ziem przez Zakon Krzyżacki, a później osadnictwo wewnętrzne po 1525 roku, doprowadziły do powstania unikalnej mieszanki kulturowej, w której dominujące wzorce miały korzenie niemieckie i staropruskie. Choć dialekt mazurski był powszechny, różnice między „mową mazurską” a czystą polszczyzną były dostrzegane już w XVII wieku przez wizytatorów szkolnych.
Około 1818 roku w Prusach, wraz z nowym podziałem administracyjnym, który przyniósł gruntowną reorganizację administracyjną na poziomie powiatów (landratur), która była kontynuacją zmian wprowadzonych po Kongresie Wiedeńskim (1815) i reformach z 1816 roku, zaczęto używać nazwy „Mazury Pruskie”. Było to potrzebne, aby odróżnić te tereny od innych ziem zamieszkanych przez Mazurów, zwłaszcza po rozbiorach Polski w latach 1793 i 1795. Wtedy pojawiły się też nazwy „Mazury Pruskie” i „Mazury Polskie”. Z czasem uproszczono je do jednej nazwy – „Mazury”.'
Warto pamiętać, że nazwa ta nie powstała wśród miejscowej ludności, lecz została wprowadzona przez urzędników i w literaturze. Przez długi czas mieszkańcy nie lubili określenia „Mazur” i uważali je za obraźliwe.
Miejscowi częściej mówili o sobie „Prusacy” i utożsamiali się z państwem pruskim. Dopiero po I wojnie światowej, zwłaszcza po plebiscycie w 1920 roku, nazwa „Mazury” zaczęła być przez nich akceptowana.
Autor wykazuje, że surowy klimat kontynentalny Mazur oraz morfologia terenu (liczne jeziora, gleby morenowe i piaszczyste) bezpośrednio determinowały zamożność chłopów i architekturę ich siedzib. Kluczowym wskaźnikiem statusu majątkowego wpływającym na plan domu była liczba posiadanych koni.
Całość kultury materialnej regionu, w tym kształt domu wiejskiego, była wypadkową historii, warunków naturalnych oraz potrzeb ekonomicznych rolników.
Na podstawie książki można wyróżnić kilka kluczowych form architektonicznych, które ewoluowały wraz ze wzrostem zamożności mieszkańców:
Stary trójdzielny dom wiejski (typ stajenny – Stalltyphaus): Była to najbardziej tradycyjna i rozpowszechniona forma na Mazurach. Charakteryzowała się umieszczeniem części mieszkalnej, sieni oraz stajni pod jednym wspólnym dachem. Takie rozwiązanie pozwalało na bliski nadzór nad końmi, które były niezwykle cennym inwentarzem, chroniąc je przed kradzieżą i ułatwiając opiekę w nocy. Najstarszy zbadany przykład tego typu w Monetach datowany był na 1630 rok.
Dom wiejski z Monet (Monethen) w powiecie piskim (Johannisburg). Jest to najbardziej tradycyjna forma domu, charakteryzująca się wspólnym dachem dla części mieszkalnej, sieni oraz stajni. Właściciel: Skodzinski. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 38. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Korytarz z drzwiami do stajni (flur - sień) w Monetach (Monethen) w powiecie piskim (Johannisburg).. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 60. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Widok ogólny zagrody mazurskiej z Chwalibogów (Kannwiesen) w powiecie szczycieńskim (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 38. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Stary trójdzielny dom wiejski (plan przyziemia z widoczną stajnią – Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 49. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Stall (Staina) - stajnia. Pomieszczenie inwentarskie przeznaczone dla zwierząt gospodarskich (najczęściej bydła lub koni). Na planie występuje dwukrotnie, co wskazuje na podział stajni na dwie części albo oddzielne stanowiska dla różnych zwierząt. Umieszczenie stajni w obrębie budynku mieszkalnego było typowe – dawało ciepło i ułatwiało obsługę zimą.
Flur - sień / korytarz. Główna przestrzeń komunikacyjna łącząca część mieszkalną ze stajnią. Pełniła także funkcję bufora cieplnego i miejsca roboczego (np. przy noszeniu opału).
Wohnstube - izba mieszkalna. Najważniejsze pomieszczenie domu – ogrzewane, wielofunkcyjne. Służyło do codziennego życia, pracy domowej, spożywania posiłków,często także spania.
Sch. Küche (skrót od „Schwarze Küche”) - Czarna kuchnia. Kuchnia bez komina, z otwartym paleniskiem. Dym uchodził do wnętrza, następnie na strych lub przez szczeliny w dachu. Charakterystyczna dla starszego budownictwa wiejskiego (XVIII–XIX w.).
Ofenstübchen - izdebka piecowa / mała izba przy piecu. Niewielkie pomieszczenie przylegające do pieca, często bardzo ciepłe, używane jako sypialnia albo izba dla starszych domowników.
Kammer (Kommorka) - komora. Pomieszczenie magazynowe. Służyło do przechowywania żywności, zapasów, sprzętów domowych.
Stary trójdzielny dom wiejski (Stalltypbaus). Klon (Liebenberg) powiat szczycieński (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 74. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Dom dwudzielny: Ten typ składał się wyłącznie z części mieszkalnej (izb i komór) oraz sieni z tzw. „czarną kuchnią”. Był krótszy od domu trójdzielnego o około 3 do 5 metrów ze względu na brak zintegrowanej stajni. Wywodziła się ona bezpośrednio z wzorców frankońskich przyniesionych przez osadników z głębi Niemiec.
Dom dwudzielny z Sędrowa (Sendrowen) w powiecie szczycieńskim (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 80. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Widok od strony podwórza. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 80. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Układ wnętrza domu dwudzielnego (rzut). Orłowo (Orlau), powiat nidzicki (Neidenburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 80.
Flur - sień / korytarz. Przestrzeń wejściowa, komunikacyjna w domu.
Große Bauernstube - główna izba mieszkalna. Najważniejsze pomieszczenie domu: życie codzienne, posiłki, praca, często też spanie.
Ofenstübchen - izdebka przy piecu. Małe pomieszczenie ogrzewane piecem; często służyło do spania.
Kammer - komora. Pomieszczenie pomocnicze do przechowywania, żywności, zapasów, sprzętów domowych.
Dom podcieniowy (Laubenhaus): Wyróżniał się charakterystycznymi gankami (podcieniami) wspartymi na słupach, najczęściej szczytowymi lub narożnymi. Autor wskazuje, że forma ta stanowi dziedzictwo staropruskie i germańskie, występując głównie tam, gdzie udokumentowano osadnictwo Prusów.
Podcień szczytowy (Giebellaube). Gąsiorowo (Gonswen) powiat mrągowski (Sensburg). Charakteryzuje się występowaniem podcieni (ganków) wspartych na słupach, najczęściej szczytowych lub narożnych. Autor łączy tę formę z kulturą staropruską. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 92. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Dom bramny (Torhaus): Był to rzadki, niemiecki element zagrody zamkniętej, służący jako budynek wjazdowy z przejazdem dla wozów i przylegającymi stajniami.
Przedstawia rzadkie na Mazurach Torhaus (dom bramny/przejazdowy). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 98. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Domy z gliny (Lehmhaus): Wznoszone z ubitej masy gliniastej z dodatkiem słomy lub quecke (perzu), były tynkowane i z zewnątrz niemal nieodróżnialne od domów z cegły. Posiadały bardzo grube ściany (do 0,90 m), co zapewniało świetną izolację termiczną.
Domy z gliny (Lehmhaus). Typologicznie odpowiadają nowym domom trójdzielnym, ale wznoszone były z ubitej gliny. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 104. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Plan przyziemia domugospodarza Kulikowskiego w miejscowości Mazuchówka (Masuchowken) w powiecie giżyckim (Lötzen). Domy z gliny (z ubitej masy gliniastej) był z zewnątrz praktycznie nieodróżnialne od domów murowanych z cegły. Wynikał to z faktu, że domy te były tynkowane, co nadawało im wygląd gładkich, masywnych budynków. Choć wizualnie przypominały budynki ceglane, ich ściany były znacznie grubsze – osiągały od 0,65 do 0,90 metra, podczas gdy standardowe ściany z cegły miały około 38 cm grubości.
Plan pokazuje typowy dla tego rodzaju budownictwa układ, który odpowiada nowemu typowi domu trójdzielnego z dwiema kuchniami i dwoma oddzielnymi mieszkaniami.
Vorderstube - izba przednia / pokój frontowy. Główna izba mieszkalna od strony frontu domu. Najczęściej reprezentacyjna, ogrzewana, używana do codziennego życia i przyjmowania gości. Na planie występuje dwukrotnie – po lewej i po prawej stronie frontu.
Flur - sień / korytarz. Przestrzeń komunikacyjna łącząca pomieszczenia. W dawnych domach wiejskich pełniła także funkcję bufora cieplnego. Na planie występuje dwukrotnie – górny i dolny flur.
Küche - kuchnia. Pomieszczenie gospodarcze z paleniskiem. W tradycyjnych domach kuchnia była centrum życia domowego i często jedynym ogrzewanym miejscem. Na planie dwie kuchnie – lewa i prawa, co sugeruje dom dwurodzinny lub zagrodę bliźniaczą.
Abgetrennte Schlafstube - oddzielna izba sypialna. Wydzielona sypialnia, często bez bezpośredniego ogrzewania, przeznaczona wyłącznie do spania. Typowe rozwiązanie w domach z przełomu XIX i XX w.
Dom małorolnego chłopa (Kätnerhaus): Mniejsze i skromniejsze budynki o uproszczonym układzie. Często łączyły pod jednym dachem małą izbę mieszkalną, sień oraz skromną część gospodarczą (stajenkę i klepisko).
Nowy dom domu małorolnego chłopa w Kiparach (Kiparren), powiat szczycieńskim (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 118. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Układ wnętrza domu małorolnego chłopa (Kätnerhaus). Ciesina (Erdmannen) powiat piski (Johannisburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 118.
Mniejszy i skromniejszy budynek o uproszczonym układzie. Często łączył pod jednym dachem małą izbę mieszkalną, sień oraz skromną część gospodarczą (stajenkę i klepisko).
Stube - izba mieszkalna. Podstawowe pomieszczenie mieszkalne: ogrzewane, służące do życia codziennego (jedzenie, praca, odpoczynek). W odróżnieniu od Große Bauernstube – tutaj po prostu „izba”.
Flur - sień / korytarz. Pomieszczenie komunikacyjne, wejściowe; łączyło izbę z innymi częściami domu.
Nowy trójdzielny dom wiejski: Pojawił się w drugiej połowie XIX wieku jako symbol ekonomicznego awansu chłopów. W tym układzie stajnia została przeniesiona do osobnych budynków gospodarczych, a odzyskane miejsce przeznaczano na oddzielne mieszkanie dla rodziców (tzw. Altsitzer). Domy te często stawiano kalenicą do drogi (wzdłuż), a nie szczytem, jak dawniej.
Nowy trójdzielny dom wiejski. Pojawił się w II połowie XIX wieku wraz ze wzrostem zamożności chłopów. Stajnia została w nim zastąpiona dodatkowymi izbami mieszkalnymi, często dla rodziców (tzw. Altsitzer). Brzydowo (Seubersdorf) w powiecie ostródzki (Osterode). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 78. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Nowy trójdzielny dom wiejski. Plany przyziemia domu Reschke. Elganowo (Gilgenau) w województwie szczycieńskim (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 108. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Domy wznoszono głównie w technice zrębowej (wieńcowej) z belek sosnowych, łączonych w narożnikach na tzw. jaskółczy ogon lub nakładkę, ustawiana na podmurowaniu z kamienia polnego.
Istniały jednak również domy z gliny ubijanej (popularne tam, gdzie brakowało drewna, a gleba była gliniasta) oraz domy o konstrukcji ryglowej (tzw. mur pruski).
Konstrukcja ścian i układ wnętrza domu z Monetach (Monethen) w powiecie piskim (Johannisburg).
Wewnątrz sieni dominowała „czarna kuchnia” (kominowy system kuchenny), wprowadzona masowo w XVIII wieku ze względu na pruskie przepisy przeciwpożarowe. Dachy kryto zazwyczaj strzechą ze słomy lub trzciny, co z czasem zostało ograniczone przez przepisy przeciwpożarowe z 1886 roku.
Ściany budowano z grubych kanciastych belek (kantówek), a szczeliny między nimi wypełniano mchem, co zapewniało izolację przed wiatrem i deszczem.
Na deskach sufitowych kładziono około 10-centymetrową warstwę ubitej gliny, która zimą zatrzymywała ciepło w izbie, a latem chroniła przed upałem.
Duża ilość opadów wymuszała budowę stromych dachów dwuspadowych, krytych grubą warstwą słomy lub trzciny, które pozwalały na sprawne odprowadzanie wody i zsuwanie się śniegu.
W starszych typach domów okna były niewielkie i niemal kwadratowe, co minimalizowało straty ciepła i zwiększało stabilność konstrukcji.
W izbach mieszkalnych dominował tradycyjny układ z „kątem bożym”, gdzie pod oknami stała ława i stół. Wyjątkowym detalem był tram (belka stropowa biegnąca zazwyczaj wzdłuż osi budynku i stanowił główne podparcie dla mniejszych, poprzecznych belek), na którym rzeźbiono datę budowy domu oraz modlitwy lub sentencje w języku mazurskim lub łacińskim. Belki stropowe (płazy) układano prostopadle do tramu, a następnie na nich układano powałę (sufit).
Ważnym elementem dekoracyjnym były również kafle z Nidzicy, zdobione motywami żołnierzy, scenami biblijnymi czy humorystycznymi obrazkami z życia wsi, stanowiące szczytowe osiągnięcie mazurskiej sztuki ludowej.
Wyposażenie domu było skromne, ale funkcjonalne: duży stół w izbie, ławy pod ścianami, łóżka i skrzynie, piec kaflowy, często zdobiony.
Wnętrze izby mieszkalnej. Sajzy (Zeysen), powiat ełcki (Lyck). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 74. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Izba domu mazurskiego. Według fotografii G. Schultza z Gawlik Wielkich. Zweck A., Masuren. Eine Landes- und Volkskunde. Hobbing & Büchle. 1900. S. 241. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Rodzina w mazurskim domu. Według fotografii G. Schultza z Gawlik Wielkich. Zweck A., Masuren. Eine Landes- und Volkskunde. Hobbing & Büchle. 1900. S. 229. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Życie rodzinne zimą koncentrowało się wokół masywnego pieca, który potrafił ogrzać mieszkanie nawet podczas najbardziej dotkliwych mrozów. W tym czasie, gdy prace polowe ustawały, życie chłopa przenosiło się do wnętrza izby. Kobiety zajmowały się przędzeniem na kołowrotku i tkaniem na krosnach, przygotowując m.in. wyprawę dla córek. Dzieci i starszyzna spędzali czas na ławach przy piecu lub w specjalnym kąciku zwanym zapiecek, chroniąc się przed chłodem. W sieni i kuchni, dzięki dostępowi światła z otwartych górnych połówek drzwi, wykonywano drobne prace gospodarcze, takie jak wyplatanie koszy czy przygotowywanie sadzeniaków.
Wnętrze wiejskiego domu w czasie zimy. Zweck A., Masuren. Eine Landes- und Volkskunde. Hobbing & Büchle. 1900. S. 215. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Dom w Piwnicach Małych (Klein Piwnitz ), w pobliżu Wielbarka (Willenberg) w powiecie (Ortelsburg). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 110. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Gospodarstwo frankońskie z bramą. Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 100. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Autor opisuje szereg interesujących mazurskich tradycji ludowych, które nierozerwalnie wiązały się z życiem codziennym i architekturą tamtejszych domostw. Do najciekawszych z nich należą:
- Tradycja nakazywała, by rolnik był własnym cieślą i samodzielnie wznosił domostwo, przygotowując drewno w taki sposób, by żywica chroniła je przed niszczeniem.
- Na głównej belce w izbie gospodarze wycinali rok ukończenia budowy oraz teksty modlitw lub błogosławieństw w języku niemieckim lub rzadziej polskim. Przykładem może być napis: „Pomóż Panie Boże wszechmogący mieszkańcom w tym domu”.
- Mazurzy rywalizowali ze sobą o to, czyj dom będzie miał piękniejszy szczyt. Oprócz rzeźbionych głów koni czy rogów zwierząt, pojawiały się tam figury o charakterze pouczającym lub żartobliwym, jak np. „oszukany żandarm” czy „bojaźliwy rolnik”.
- W okolicach Nidzicy i Szczytna rozwinęła się tradycja tworzenia kafli przedstawiających żołnierzy, sceny z wojen wyzwoleńczych, postacie proboszczów oraz motywy z życia rodzinnego.
- Tradycyjnie w mroźne dni czas spędzano przy ciepłym piecu, gdzie kobiety zajmowały się przędzeniem na kołowrotku oraz tkaniem na krosnach, podczas gdy z podwórza dobiegał rytm młócenia zboża.
- W mazurskich domach ewangelickich kultywowano zwyczaj zasiadania przy wspólnym stole w kącie pod oknami. Zamiast ikon charakterystycznych dla innych regionów, na ścianach wieszano tam obrazy żołnierskie i pamiątki z czasów służby wojskowej.
- Ze względu na plagę kradzieży koni w XIX wieku, gospodarze często budowali stajnie wewnątrz domu, oddzielone od izby jedynie sienią, aby móc czuwać nad cennymi zwierzętami.
- Dawniej gotowano na otwartym ogniu w sieni, a później w specjalnych niszach kominowych (czarna kuchnia), używając do tego żelaznych trójnogów. W kominach tych często znajdowały się schowki dla młodych kurcząt.
- Autor zaznacza, że technika krycia dachów tzw. słomą prostą była tak charakterystyczna dla Mazur, że rolnicy z tego regionu uczyli jej mieszkańców sąsiedniego Mazowsza, dla których był to wówczas pokaz nowatorskiej umiejętności.
Oprócz cennych koni, mazurscy chłopi hodowali szereg innych zwierząt, które pełniły kluczowe role w gospodarstwie, a ich rozmieszczenie w obejściu zależało od typu budownictwa i zamożności gospodarza.
Do najważniejszych zwierząt hodowanych na Mazurach należały:
- Woły: Były one liczniejsze od koni, gdyż lepiej radziły sobie z orką w trudnej, kamienistej mazurskiej glebie. Podobnie jak konie, trzymano je w części stajennej domu mieszkalnego, do której wprowadzano je bezpośrednio przez sień.
- Bydło: Przeciętne gospodarstwo posiadało od 1 do 3 krów. W domach typu stajennego stajnia była często przedzielona ścianą na dwie części: jedną dla koni i drugą dla pozostałego inwentarza żywego.
- Owce i świnie: Liczba świń wynosiła zazwyczaj od 1 do 3 sztuk, natomiast owiec hodowano od 6 do nawet 20 sztuk na gospodarstwo. Od początku XIX wieku, ze względu na potrzebę nawożenia gruntów, stosowano tzw. koszarowanie, czyli trzymanie owiec w przenośnych zagrodach na ugorach.
- Drób: Szczególną opieką otaczano młody drób. W dolnej części wielkich kominów w kuchni budowano specjalne wnęki, gdzie trzymano pisklęta. W ciągu dnia młode ptactwo często przebywało w sieni, gdzie było chronione przed drapieżnikami, a światło wpadało przez otwarte górne skrzydło drzwi.
- Pszczoły: Pszczelarstwo było ważnym źródłem dochodu już od czasów zakonnych. Chłopi posiadali barcie w lasach oraz ule w przydomowych ogrodach.
Osoby starsze, przekazujące gospodarstwo następcom, często zachowywały dla siebie tzw. „żelazną krowę” oraz 1–3 świnie, które trzymały w mniejszych pomieszczeniach starego budynku gospodarczego.
Proces zanikania tradycji budowania z drewna na Mazurach rozpoczął się pod koniec XIX wieku i był powodowany przez kilka czynników:
- Przepisy przeciwpożarowe: Rozporządzenie z 1886 roku zakazało stosowania strzechy słomianej w nowym budownictwie, co uderzyło w tradycyjną formę dachu.
- Ekonomika ubezpieczeń: Towarzystwa ubezpieczeniowe pobierały znacznie wyższe składki za domy kryte strzechą z drewna w porównaniu do domów murowanych, co sprawiło, że cegła stała się bardziej opłacalna.
- Wzrost cen drewna: Plagi szkodników w połowie XIX wieku oraz rozwój przemysłu tartacznego połączony z rozbudową kolei drastycznie podniosły ceny surowca budowlanego.
- Zniszczenia wojenne: Ostateczny cios dawnej architekturze zadały działania wojenne z lat 1914–1915, po których odbudowa prowadzona była już niemal wyłącznie w technologii murowanej, niszcząc bezpowrotnie krajobraz dawnej mazurskiej wsi.
Nieliczne drewniane domy, które przetrwały do dziś, są bezcenną pamiątką dawnej kultury Mazur – ziemi ludzi pracowitych i pobożnych, silnie związanych ze swoją ziemią.
Literatura opracowana przez Ericha Schimanskiego:
- Ambrassat, A., Die Provinz Ostpreußen, Królewiec 1896.
- Bezzenberger, A., Das Litauische Bauernhaus, 1886.
- Dethlefsen, R., Bauernhäuser und Holzkirchen in Ostpreußen, Berlin 1911.
- Gollub, H., Die Masuren, Wrocław 1926 oraz opracowania dotyczące powiatu szczycieńskiego w czasach zakonnych.
- Griesebach, H., Das polnische Bauernhaus, Berlin 1917.
- Meitzen, A., prace dotyczące osadnictwa, budownictwa wiejskiego i kultury rolnej (m.in. Das Bauernhaus und dessen Einrichtung, 1891).
- Toeppen, M., Geschichte Masurens. Gdańsk 1870.
- Zweck, A., Die Bewohner Masurens, Stuttgart 1900.
Książka jest dostępna w Elbląskiej Bibliotece Cyfrowej.
Józef Kunicki
2026
