Około 1818 roku w Prusach, wraz z nowym podziałem administracyjnym, który przyniósł gruntowną reorganizację administracyjną na poziomie powiatów (landratur), która była kontynuacją zmian wprowadzonych po Kongresie Wiedeńskim (1815) i reformach z 1816 roku, zaczęto używać nazwy „Mazury Pruskie”. Było to potrzebne, aby odróżnić te tereny od innych ziem zamieszkanych przez Mazurów, zwłaszcza po rozbiorach Polski w latach 1793 i 1795. Wtedy pojawiły się też nazwy „Mazury Pruskie” i „Mazury Polskie”. Z czasem uproszczono je do jednej nazwy – „Mazury”.
W 1920 roku Towarzystwo Kresowe Pomorza w Warszawie wydało książkę Stefanii Sempołowskiej pt. „Mazury Pruskie”.
NotebookLM
Autorka opisuje Mazury z różnych stron – geograficznej, historycznej i kulturowej. Na początku omawia wygląd krajobrazu. Pisze o jeziorach, rzekach, ukształtowaniu terenu oraz surowym klimacie. Zwraca uwagę, że warunki przyrodnicze miały duży wpływ na życie i pracę mieszkańców. W książce przedstawiona jest także historia regionu. Autorka opisuje dzieje Mazur od czasów dawnych plemion pruskich, przez okres panowania Zakon Krzyżacki, aż po późniejsze osadnictwo i wpływ reformacji.
Ważną częścią pracy jest opis ludności mazurskiej. Sempołowska przedstawia codzienne życie Mazurów, ich zwyczaje, sposób gospodarowania oraz charakterystyczną gwarę, którą się posługiwali.
Widok na miasto Olecko (Marggrabowa) około 1910 roku. Fotografia ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Autorka opisuje środowisko geograficzne Mazur Pruskich jako krainę o niezwykle urozmaiconej rzeźbie, będącą wynikiem działania lodowca, który pozostawił po sobie warstwy morenowe usiane łańcuchami kopulastych wzgórz, między którymi leżą bagniste łąki i jeziora.
Autorka dzieli region na trzy części: Mazury piaszczyste (na zachodzie), kamieniste (w środku) oraz garbate (na wschodzie), gdzie znajduje się najwyższy punkt – góra Szeska (309 m n.p.m.).
Mazury to kraina tysiąca jezior o różnorodnych kształtach i rozmiarach, z których największe to Śniardwy i Mamry. Klimat jest on surowy i zmienny; cechuje się gorącym latem oraz mroźną i długą zimą. Niebo jest często zachmurzone, a gwałtownym zmianom temperatury towarzyszą silne wiatry i burze. Gleba jest przeważnie licha, piaszczysta i zasypana mnóstwem kamieni, co sprawia, że nadaje się głównie pod uprawę żyta, owsa i ziemniaków. Region porastają liczne lasy, w tym wielkie kompleksy, jak Puszcza Romincka czy Puszcza Jańsborska (obecnie funkcjonująca pod nazwą Puszcza Piska).
Widok na Ełk (Lyck) na początku XX wieku. Ambrassat A., Die Provinz Ostpreussen: ein Handbuch der Heimatkunde. Verlag J. H. Bon's. Königsberg 1912. S. 441. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Ełk (Lyck), stolica Mazur, leży nad jeziorem o tej samej nazwie. Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 64.
Autorka opisując najpiękniejsze i najbardziej malownicze tereny Mazur Pruskich używa pojęcia „Szwajcaria Mazurska”. Określenie to podkreśla wyjątkowe walory estetyczne tej części Mazur, przyrównując jej pagórkowaty, jeziorny krajobraz do malowniczości alpejskich widoków Szwajcarii.
Zdaniem autorki, teren ten charakteryzuje się pagórkowatym ukształtowaniem terenu, co w połączeniu z licznymi jeziorami i dużymi kompleksami leśnymi nadaje tym terenom niezwykłego uroku i piękna. Połączenie wzniesień z taflami jezior, które zajmują znaczną część, tworzy unikalną kompozycję przyrodniczą. Autorka zaznacza, że dzięki tym walorom krajobrazowym oraz rozwiniętej infrastrukturze (statki spacerowe, hotele, przewodniki), region ten stał się doskonałym celem wycieczek turystycznych.
Jezioro Babant (Gr. Babandt-See_w pobliżu Rańska (Rheinswein), powiat szczycieński (Ortelsburg). Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 56.
Widok na majątek i jezioro Łękuk. Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 8. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Mazury Pruskie stanowiły przez stulecia obszar pogranicza kulturowego i etnicznego, znajdujący się w granicach państwa pruskiego, a następnie niemieckiego. Region ten zamieszkiwała w znacznej mierze ludność polskojęzyczna, określana mianem Mazurów. Ich sytuacja społeczna, gospodarcza i kulturowa była szczególna – łączyła bowiem polskie korzenie językowe z przynależnością polityczną do państwa pruskiego oraz wyznaniem ewangelickim.
Istotnym źródłem do badań nad życiem Mazurów są obserwacje i opracowania polskiej działaczki społecznej i publicystki Stefania Sempołowska, która na początku XX wieku podjęła próbę analizy sytuacji ludności mazurskiej. Jej prace stanowią ważne świadectwo procesów społecznych i narodowych zachodzących w regionie.
Proces zasiedlania Mazur miał charakter długotrwały i wieloetapowy. Początkowo kolonizacja tych terenów była prowadzona przez państwo zakonne Zakon Krzyżacki w XIV wieku. W pierwszej fazie osadnictwo miało charakter głównie niemiecki, jednak w miarę postępu kolonizacji i zagospodarowywania terenów leśnych coraz większą rolę odgrywali osadnicy przybywający z Mazowsza.
Od XV wieku obserwuje się wyraźne nasilenie migracji ludności polskiej, która zasiedlała południowe obszary Prus Książęcych. Osadnicy ci zakładali liczne wsie oraz uczestniczyli w rozwoju lokalnych ośrodków miejskich. W źródłach z początku XVI wieku pojawiają się informacje wskazujące na dominację ludności polskojęzycznej w wielu częściach regionu².
Przykładem może być rozwój miast takich jak Olecko (dawna Margrabowa), a także ośrodków w rejonie Pisz, Szczytno, Ryn czy Ełk, gdzie ludność polska stanowiła istotny element struktury demograficznej.
Z biegiem czasu z ludności tej wykształciła się specyficzna grupa regionalna – Mazurzy – która zachowała język polski, ale jednocześnie uległa wpływom kultury pruskiej oraz protestantyzmu.
Nad stawem w majątku Guty (Gutten) w powiecie oleckim (Kreis Treuburg). Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 410. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
W XIX wieku Mazury należały do najuboższych regionów Prus Wschodnich. Gospodarka regionu miała charakter rolniczy, a większość ludności utrzymywała się z pracy na roli, hodowli oraz rybołówstwa.
Szacuje się, że około 70–75% ludności zajmowało się rolnictwem. Warunki naturalne były jednak niekorzystne – gleby były w dużej mierze piaszczyste i mało urodzajne, co przy surowym klimacie powodowało niskie plony i częste trudności ekonomiczne.
Wnętrze izby mieszkalnej. Sajzy (Zeysen), powiat ełcki (Lyck). Schimanski E., Das Bauernhaus Masurens. Bernhard Sporn. Königsberg 1936. S. 74. Grafika opracowana cyfrowo (labs.google.com).
Warunki mieszkaniowe ludności wiejskiej były skromne. Mazurzy zamieszkiwali niewielkie drewniane chaty, często kryte słomą. Charakterystycznym elementem zabudowy było wspólne przebywanie ludzi i zwierząt gospodarskich pod jednym dachem, co wynikało zarówno z warunków klimatycznych, jak i ekonomicznych.
Autorka książki wskazują także na wysoką śmiertelność, szczególnie wśród dzieci. Przyczyną były trudne warunki sanitarne, ubóstwo oraz ograniczony dostęp do opieki medycznej.
Istotnym zjawiskiem społecznym była emigracja zarobkowa. Wielu Mazurów wyjeżdżało w poszukiwaniu pracy do uprzemysłowionych regionów Niemiec, przede wszystkim do Westfalii i Nadrenii, gdzie podejmowali pracę w kopalniach i zakładach przemysłowych.
Wieś mazurska. Po prawej stronie kobieta i mężczyzna w strojach mazurskich (z wpływami stroju kurpiowskiego). Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 1. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Stary mazurski rolnik ze swoim koniem (Weidepferde) w pobliżu Nowa Boćwinka (Naujehnen), powiat Gołdap. Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 24.
Typowe gospodarstwo mazurskie Miętkie (Mingfen), powiat szczycieński (Ortelsburg). Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 92.
Gospodarstwo mazurskie Miętkie (Mingfen), powiat szczycieński (Ortelsburg). Wichdorff H. K., Masuren: Skizzen und Bilder von Land und Leuten. 1915. S. 92.
Ważną rolę w procesie przemian kulturowych na Mazurach w XIX wieku odegrało szkolnictwo. System edukacyjny podporządkowany państwu pruskiemu stał się jednym z głównych narzędzi polityki germanizacyjnej.
W pierwszej połowie XIX wieku stopniowo ograniczano użycie języka polskiego w szkołach. Od 1834 roku językiem nauczania w większości placówek stał się język niemiecki. Nauczanie polskiego ograniczono jedynie do elementarnej umiejętności czytania tekstów religijnych, takich jak Biblia czy kancjonał.
W rezultacie młodsze pokolenie Mazurów, choć w domu posługiwało się dialektem mazurskim, często nie posiadało umiejętności czytania ani pisania w języku polskim. Program nauczania obejmował przede wszystkim historię i kulturę Niemiec, natomiast wiedza o historii Polski była w praktyce nieobecna.
Proces ten prowadził do stopniowego osłabienia więzi kulturowych z polskością oraz wzrostu identyfikacji z państwem pruskim.
Szkoła w Dąbrowie (Eichtal) koło Wieliczek, powiat olecki. Treuburger Heimatbrief, Kreisgemeinschaft Treuburg e.V. Köln, 1987, 14. s.47. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Żeńska szkoła średnia na rynku w Olecku (Marggrabowa). Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 97. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Kwestia świadomości narodowej Mazurów była złożona i wielowymiarowa. Ludność ta posługiwała się językiem polskim, jednak jej identyfikacja narodowa nie była jednoznaczna.
Mazurzy wykazywali dużą lojalność wobec państwa pruskiego. Służba wojskowa była postrzegana jako obowiązek obywatelski i powód do dumy. Wpływ na to miała wieloletnia integracja regionu z systemem państwowym Prus. Państwo niemieckie imponowało im potęgą i kulturą, którą uznawali za wyższą
Istotnym czynnikiem odróżniającym Mazurów od innych społeczności polskich była religia. W przeciwieństwie do większości Polaków byli oni wyznania ewangelickiego, co sprzyjało ich integracji z kulturą pruską. Wyznanie ewangelickie silnie oddzielało Mazurów od katolickiej reszty narodu polskiego. Duchowieństwo (pastorzy) w dużej mierze wspierało procesy germanizacyjne
Jednocześnie część ludności zaczęła postrzegać język polski jako język warstw niższych, co prowadziło do jego stopniowego wypierania z życia publicznego i społecznego. Często łączono pojęcie „polskości” z niższością kulturową i „ciemnym chłopstwem”. Wielu Mazurów wstydziło się ojczystego języka, gdy udało im się zdobyć wykształcenie lub status społeczny.
Nowo wydany Kancyonał Pruski: Zawieraiący w sobie Wybor Pieśni Starych i Nowych, Z ziemi Pruskiey i Brandenburskiey zwyczaynych, Sentencyą albo wierszem Pisma S. nak każdą Pieśnią... Georg Friedrich Rogall ; Jan Henryk Hartung; Jerzy Wasiański. Królewiec 1741. Biblioteka Jagiellońska, BJ St. Dr. 313 I.
Ważnym elementem podtrzymywania tożsamości kulturowej Mazurów była działalność wydawnicza w języku polskim. Szczególną rolę odegrał pastor i działacz społeczny Gustaw Gizewiusz, który prowadził działalność na rzecz zachowania języka polskiego wśród Mazurów.
W 1842 roku rozpoczął on wydawanie pisma „Gazeta Lecka. Prawdziwy Przyjaciel Ludu”, którego celem było popularyzowanie języka polskiego oraz budzenie świadomości narodowej. To polskojęzyczne pismo było wydawane w Ełku w latach 1842–1850 (ukazały się 24 numery), redagowane przez Gustawa Gizewiusza i Marcina Giersza. Było to pierwsze świeckie, protestanckie pismo skierowane do ludności mazurskiej, mające na celu wspieranie polskości na Mazurach w Prusach Wschodnich.
Gazeta Lecka. Prawdziwy Przyjaciel Ludu. 1889 nr.7. Współtwórca: Gerss. M. Wydawca: J. van Riesen. PAN Biblioteka Kórnicka.
W drugiej połowie XIX wieku pojawiły się kolejne inicjatywy prasowe, takie jak „Mazur” czy „Gazeta Ludowa”. Czasopisma te podejmowały temat obrony języka polskiego oraz krytykowały politykę germanizacyjną władz pruskich.
Dla wielu mieszkańców Mazur kontakt z drukowaną polszczyzną stanowił ważne doświadczenie kulturowe, gdyż poza tekstami religijnymi rzadko mieli oni możliwość obcowania z literaturą w języku polskim.
Analiza sytuacji społecznej Mazurów doprowadziła autorkę książki „Mazury Pruskie” do kilku istotnych wniosków.
• Proces germanizacji nie doprowadził do całkowitego zaniku elementu polskiego w regionie. Pomimo długotrwałej presji administracyjnej i edukacyjnej język polski oraz tradycja ludowa przetrwały w środowisku wiejskim.
• Istotnym momentem w kształtowaniu świadomości narodowej była I wojna światowa. Mazurzy służący w armii niemieckiej zetknęli się z Polakami z innych części Europy, co sprzyjało refleksji nad wspólnotą językową i kulturową.
• Autorka podkreślała, że Mazurzy pozostają społecznością o nie w pełni ukształtowanej świadomości narodowej. Jednocześnie dostrzegała możliwość jej odrodzenia poprzez rozwój edukacji, kontakt z kulturą polską oraz działalność wydawniczą.
Widok na kurort Liebschiensruh koło Olecka (Marggrabowa) na początku XX wieku. Fotografia ze zbiorów Z. Bereśniewicza. Grafika opracowana cyfrowo: labs.google.com.
Na końcu ksiązki znajduje się wykaz literatury i materiałów, z których korzystała autorka. Oto wymienione tam pozycje:
• Braun F. (pastor): Aus Mazuren I, II, III 1910 (obrazki i poezje, wydanie ludowe).
• Buzek J.: Polityka narodowościowa rządu pruskiego, 1909, Lwów.
• Dzierżak: Wycieczka kolarza na Mazury, Warszawa 1898 r.
• Hensel (pastor): Die evangelische Masuren 1908 oraz Masuren (Wegführer) 1912.
• Kętrzyński W.: O Mazurach, 1874 (praca etnograficzna); Ludność Polska w Prusach, 1879; Nazwy miejscowości w Prusach Zach. i Wsch.
• Kościński K.: Sprawa Mazurska, Poznań 1908 r.
• Lack: Masurens Seen . Tow. Kraj.; Für Masuren. Tow. Kraj.
• Ks. Mańkowski: Z nad jezior Mazurskich, 1912.
• Wincenty Pol: Obrazy z życia natury tom II (Na jeziorach).
• Schuman H.: Unser Masuren, 1916.
• Słownik gieograficzny.
• Dr. Schmidt: Von Masurens Seen.
• Toeppen: Geschichte Masuren, 1870 oraz Wierzenia Mazurskie.
• Wakar W.: Rozrost terytorjalny, część I, 1915 r.
• Zweck: Masuren, 1900.
Książka jest dostępna w Kujawsko-Pomorskiej Bibliotece Cyfrowej.
