Kraina EGO - egoturystyka.pl

Początki Olecka – budy myśliwskie, lokacja Marggrabowej i folwark Sedranki.

Początki stałej obecności książęcej w rejonie Jeziora Oleckie Wielkie sięgają lat czterdziestych XVI wieku, kiedy wzniesiono tu pierwszą budę myśliwską, wzmiankowaną w źródłach w 1544 roku. 
Intensywna kolonizacja tych granicznych terenów doprowadziła do wydania 1 stycznia 1560 roku aktu lokacyjnego dla nowo powstałego miasta Marggrabowa, które wytyczono na 111 łanach na prawie chełmińskim. 
Ważnym dopełnieniem administracyjnym i obronnym całego ośrodka było utworzenie, krótko przed 1561 rokiem, książęcego folwarku Sedranki, ulokowanego w bezpośrednim sąsiedztwie dawnych bud myśliwskich.

 NotebookLM

Budy myśliwskie nad Jeziorem Oleckie Wielkie

Początki stałej obecności administracji książęcej w tym rejonie wiążą się z budownictwem o charakterze łowieckim i obronnym. W latach czterdziestych XVI wieku nad wschodnim brzegiem Jeziora Oleckie Wielkie powstały budy myśliwskie określane nazwą Olecko (Oletzko). W zachowanych źródłach archiwalnych zostały one po raz pierwszy wzmiankowane w 1544 roku.
W celu skontrolowania przebiegu osadnictwa w 1544 r. przybył w te strony książę Albrecht. Z jego polecenia „Amtshauptmann” (starosta książęcy) w Stradunach kierował osadnictwem w tej części tzw. „dzikiej puszczy”, obejmującej tereny dzisiejszych powiatów ełckiego, oleckiego i gołdapskiego.

Podczas swojej podróży w 1544 roku książę Albrecht zatrzymał się nad Jeziorem Oleckim Wielkim. Poza polowaniami często załatwiał tam sprawy związane z zarządzaniem księstwem. Zachował się list z 7 września 1544 r., napisany przez księcia w domku myśliwskim Oletzko, w straduńskiej dziczy (Stradanuschen Wildnis), do księcia Jana Holsztyńskiego.

W tym miejscu w 1560 roku odbyło się spotkanie księcia Albrechta z królem olskim Zygmuntem Augustem. Być może właśnie wtedy, gdy podziwiał malowniczą okolicę, zrodził się w jego umyśle plan założenia w tym miejscu miasta.

Część historyków, m.in. Max Toeppen, Julius Theodor Frenzel, Christian Grigat, Feliks Jordan-Lubierzyński, Ryszard Demby i Grzegorz Białuński, wskazywała różne możliwe miejsca, w których mógł znajdować się dawny dworek myśliwski nad Jeziorem Oleckie Wielkie.

Jedna z hipotez umieszczała go na północno-zachodnim brzegu jeziora, w rejonie dzisiejszej Sedraneckiej Góry. Według innej miał znajdować się bardziej na zachód, w pobliżu miejsca, gdzie rzeka Lega wypływa z Jeziora Oleckie Wielkie.

Prof. Grzegorz Białuński w książce „Lokacje miast mazurskich w Prusach Książęcych (1525–1701)” pisał, że jeszcze przed oficjalną lokacją miasta na północno-zachodnim brzegu jeziora, za rzeką Legą, zbudowano zameczek myśliwski. Obiekt ten został przedstawiony na mapie z 1559 roku. Zdaniem autora mógł on pełnić zarówno funkcje obronne i reprezentacyjne, jak i służyć jako miejsce związane z polowaniami.

W późniejszym okresie sytuacja uległa zmianie. Po sekularyzacji Prus Książęcych oraz problemach z dotychczasową siedzibą starosty w Stradunach pojawiła się potrzeba przeniesienia ośrodka administracyjnego. Według części badaczy zameczek miał zostać wtedy przeniesiony na zachodni brzeg jeziora, w okolice wypływu rzeki Legi.

Inaczej można jednak odczytać źródła dotyczące tego okresu. W 1578 roku Kacper von Nostitz pisał o planowanej budowie stałego domu mieszkalnego starosty przy folwarku w Olecku („forbrige zu Oletzken”). Nie musi to oznaczać przeniesienia istniejącego wcześniej dworu w okolice dzisiejszego miasta.

Dowód z węzła hydrologicznego („die 3 fließer”):
Dalsza część punktu 6 u von Nostitza (s. 59) dostarcza precyzyjnych wskazówek geograficznych odnośnie do planowanego domu starosty przy folwarku:
„…daβ die 3 fließer gestoet werden; daβ mag man allerley molen hienbauen.” (…tak aby 3 strumienie zostały spiętrzone i można było tam wybudować różne młyny). Taka informacja pozwala dokładniej określić położenie opisywanego miejsca.

W miejscu, gdzie obecnie rzeka Lega wypływa z Jeziora Oleckie Wielkie, w pobliżu miasta, znajduje się jeden szeroki odpływ. Nie ma tam warunków odpowiadających opisowi miejsca, w którym można było spiętrzyć trzy cieki wodne.

Inaczej wygląda sytuacja w rejonie Sedranek, na północnym krańcu jeziora. W tym miejscu do jeziora i jego okolic docierały różne cieki wodne, w tym rzeka Lega oraz mniejsze dopływy. Ukształtowanie terenu pozwalało na ich spiętrzenie i wykorzystanie do napędzania młynów. W późniejszym czasie rzeczywiście powstały tam urządzenia związane z gospodarką wodną, m.in. młyn i tartak książęcy.

Sedranki jako rzeczywista stolica urzędu (Amtssitz):
Istotny jest również kontekst wydarzeń z 1565 roku. Po zastawieniu zamku w Stradunach staroście Glaubitzowi dotychczasowa siedziba urzędu przestała być dostępna. Administracja musiała więc przenieść się do innego miejsca. Według tej interpretacji starosta zaczął rezydować w dworze w Sedrankach, który pełnił funkcję folwarku Olecko i rzeczywistej siedziby urzędu.
Potwierdzeniem tej hipotezy może być późniejsza mapa Christiana Grigata „Der Kreis Treuburg als Herzogskreis”, na której przy Olecku wskazano Sedranki jako „Amtssitz”, czyli siedzibę urzędu.

Z takiego odczytania źródeł wynika, że w 1578 roku Kacper von Nostitz planował budowę nowej, stałej siedziby starosty przy folwarku w Sedrankach. Lokalizacja ta była korzystna również ze względu na znajdujące się tam cieki wodne, które można było wykorzystać do budowy młynów. Nie ma natomiast wystarczających podstaw, aby uznać, że późniejszy zamek w Olecku, zbudowany przy wypływie rzeki Legi w rejonie dzisiejszego miasta, był po prostu przeniesionym zameczkiem myśliwskim lub siedzibą opisaną przez von Nostitza.

Krytyczna lektura źródeł wykazuje:

1. Kacper von Nostitz w 1578 roku planował i opisywał budowę nowej, stałej siedziby starosty przy folwarku w Sedrankach (wykorzystując tutejszy węzeł wodny pod młyny).
2. Starosta faktycznie rezydował w dworze Sedranki (folwarku Olecko) po utracie Stradun w 1565 roku.
3. Późniejsze powstanie klasycznego, obronnego zamku Olecko przy wypływie rzeki Legi (w mieście) było zupełnie osobną i późniejszą inwestycją militarną, a nie prostym „przeniesieniem” zameczku, o którym pisał von Nostitz w 1578 roku.

Miasto Marggrabowa z młynem, zamek Oletzko, folwark Seedranken z młynem. Jan Wladyslaw Suchodolec map of Kingdom of Prussia (1732, 1:100 000). Map XXIX. vergrösserte Sectiones der General-Charte von dem Königreich Preüssen wie daselbe in 4. folgende Districte abgetheilet. W: Szeliga J., Działalność kartograficzna Samuela i Jana Władysława Suchodolców w Prusach w XVII i XVIII wieku. Biblioteka Narodowa. Zakład Zbiorów Kartograficznych. Warszawa 2004

Założenie miasta Marggrabowa (Olecko)

Decyzja o lokacji miasta zapadła w 1559 roku i była bezpośrednią odpowiedzią na intensywny rozwój osadnictwa w starostwie straduńskim oraz po stronie sąsiedniego Wielkiego Księstwa Litewskiego.
7 października 1559 roku książę Albrecht Hohenzollern zlecił komisarzom – staroście kłajpedzkiemu Henrykowi Kröstenowi oraz staroście tylżyckiemu Krzysztofowi Schaffstedowi – przeprowadzenie wizytacji i wymierzenie 100 łanów wyznaczonych pod przyszłe miasto.
Na wykonanych przez nich szkicach w języku niemieckim widoczny jest zarys jeziora oraz napis „Der Sehe Oletzky”. W dolnej części szkicu zaznaczono dwór myśliwski (Der bude oletzky) i prowadzącą do niego drogę od strony Stradun. W innych miejscach umieszczono dopiski dotyczące możliwości zagospodarowania tego terenu. Dogodną lokalizację nad jeziorem wskazał starosta straduński Krzysztof von Glaubitz.

W sporządzonym opisie zapisano:

Od Stradun do dworu myśliwskiego są 4 mile, po drodze jest kilka wsi, ale 1 milę od bud nie ma żadnej wsi, tam można założyć dwie dobre wsie. Miasto można założyć po obu stronach rzeki tak, aby młyn należał do miasta. Według dostępnej wiedzy wokół jest puszcza, możesz ją zająć tak daleko, jak chcesz… jest tam wiele małych jezior. Do litewskiej granicy można założyć wiele wsi.

Przedlokacyjny szkic terenu pod przyszłe miasto nad Jeziorem Oleckim Wielkim (ok. X 1559 r.). Berlin-Dahlem, Geheimes Staatsarchiv Preussischer Kulturbesitz, Etats-Ministerium EM ]03g H.A. Olecko (Grenzsachen 1533-]608), 434.

20 grudnia 1559 roku książę Albrecht wystawił przywilej na 10 łanów sołeckich na prawie magdeburskim dla polskiego szlachcica Adama Wojdowskiego (Woynowskiego). Wojdowski zakupił ten przywilej za kwotę 1000 grzywien, zobowiązując się do urządzenia i obsadzenia miasta.
Nadane mu łany leżały pomiędzy obszarem miejskim, wsią Kukowo a jeziorem Olecko Małe. Otrzymał również 10 morgów łąk, prawo do założenia karczmy oraz 20 lat wolnizny, w zamian za obowiązek pełnienia jednej służby rycerskiej. Już pod koniec grudnia tego samego roku miejscowość zaczęto określać w dokumentach jako „nowo założone miasto” (neu angelegtes Stadt).

Oficjalny dokument lokacyjny z 1 stycznia 1560 roku przeznaczał na miasto 111 łanów na prawie chełmińskim. Dokonano następującego podziału gruntów:

• 5 łanów wydzielono pod zabudowę 300 parcel miejskich.
• 80 łanów otrzymała ludność posiadająca parcele bezpośrednio przy rynku.
• 22 łany przeznaczono dla pozostałych mieszkańców.
• 4 wolne łany otrzymał pastor Wawrzyniec Prostka na uposażenie tutejszej parafii. 

Na mocy aktu powołano władze miejskie oraz ławę sądowniczą, a mieszkańcom przyznano 10 lat wolnizny, prawo do budowy młyna oraz wolne rybołówstwo na własne potrzeby.
Ponieważ przywilej wydano w pośpiechu, mieszczanie złożyli supliki w marcu i maju 1560 roku, domagając się między innymi uregulowania kwestii szerokości domów, obniżenia czynszów, prawa do korzystania z ręcznych młynków do kaszy oraz ograniczenia szarwarku. Książę Albrecht przychylił się do postulatów, nanosząc poprawki do dokumentu bez zmiany oryginalnej daty jego wystawienia.
Zasadźca Adam Wojdowski nie został uwzględniony w ostatecznym przywileju miejskim z 1 stycznia 1560 roku. W 1564 roku, co prawnie sfinalizowano w 1567 roku, zrezygnował z sołectwa, swoich 10 łanów, domów w mieście, kuźni i folusza, przyjmując w zamian od księcia nadanie ziemskie w pobliskich Gutach. Od tego czasu pełnia władzy i sądownictwa w Marggrabowej przeszła bezpośrednio w ręce rady i ławy miejskiej.

W latach 1551–1560 starostą straduńsko-oleckim (Amtshauptmann von Stradaunen/Oletzko) mianowany został Christoph von Glaubitz. W 1565 roku, z powodu trudnej sytuacji ekonomicznej Prus Książęcych, otrzymał starostwo w zastaw (Pfandherr).
Christoph von Glaubitz pochodził z Brzegu nad Odrą (zum Briege). Glaubitz pożyczał księciu Albrechtowi duże sumy pieniędzy. W czasie zarządzania starostwem przez Christopha von Glaubitza urząd starosty zaczęto stopniowo przenosić do Olecka.
Urząd Olecko (Hauptamt Oletzko) znalazł nową siedzibę w dworze przy gospodarstwie założonym przed 1561 rokiem w Sedrankach (Achte Königliche Domänenamt), który Caspar Henneberger określił jako „Oletzko Ampthoff” (olecki dwór starostwa).

Nazwa Olecko (Oletzko) została przeniesiona na cały obszar w granicach dzisiejszego powiatu oleckiego. Wcześniej te niezasiedlone tereny nazywano puszczą straduńską lub lasami oleckimi.
W latach 1561–1569 urząd starosty oleckiego sprawował Lorenz von Halle (Reinke), który podczas swojego urzędowania zaczął określać się jako starosta olecki (Hauptmann von Oletzko). Jeszcze w 1584 roku następcę Lorenza von Halle na stanowisku starosty, Heinricha von Krachta, nazywano na przemian „Hauptmann zu Stradaunen” lub „Hauptmann Olezko”.

W 1654 roku starosta książęcy Krzysztof Albrecht von Schönaich nad Jeziorem Oleckim Wielkim rozpoczął budowę okazałego zamku. Położony był naprzeciw miasta, po drugiej stronie Legi.

Widok od strony południowej na dawny zamek w Olecku (Oletzko). Rysunek wykonał J. Kunicki na podstawie opisów historycznych.  Grafika została poddana cyfrowemu opracowaniu z wykorzystaniem narzędzi AI (Google Labs).  Kliknij w obraz aby uruchomić animację.

Podsumowując, mimo że tradycja łączy początki miasta z budą myśliwską na wschodnim brzegu, faktyczny rozwój urbanistyczny Marggrabowej nastąpił po zachodniej stronie jeziora, podczas gdy zaplecze gospodarcze w postaci głównego folwarku funkcjonowało w pobliskich Sedrankach.

Folwark Sedranki

Założenie folwarku Olecko, późniejszych Sedranek, zostało bezpośrednio udokumentowane w księdze gospodarczej radcy książęcego Kacpra von Nostitza z 1578 roku.
Nazwa Sedranki (Sadranken) utrwaliła się w dokumentach nieco później i jest poświadczona w źródłach od 1586 roku. Folwark zlokalizowany był na północ od Marggrabowej (dzisiejszego Olecka). Jego usytuowanie precyzują opisy granic sąsiednich osad, np. Możnych/Rogojn, które leżały bezpośrednio pomiędzy Jeziorem Oleckim Wielkim, miastem Marggrabowa a książęcym folwarkiem Sedranki.

Folwark powstał jako bezpośrednie zaplecze gospodarcze dla nowej siedziby starosty i nowo lokowanego miasta.
Majątek utworzono krótko przed 1561 rokiem w sąsiedztwie dawnej budy myśliwskiej („bey der buden Oletzke”). Początkowo w dokumentach określano go po prostu jako „nowy folwark” lub nazywano „Oleckiem” (Holetzki, bey der bude Oletzke).

Nostitz rozpoczął swój raport od krytycznej oceny dotychczasowego zarządzania okręgiem straduńsko-oleckim, stwierdzając, że starostwo nie miało dotąd dobrego gospodarza („Diß ampt hatt bißhere keinen gutten wirt gehapt”). Aby poprawić rentowność domeny, książę zdecydował o reorganizacji i zaplanował utworzenie czterech folwarków („vier forbrige”) w całym okręgu.

W momencie spisywania zaleceń, około 1578 roku, rozpoczęto już pierwsze prace nad budową folwarku i uprawą ziemi („welchs nw angefangen zu bebauen”). Na terenie powstającego folwarku zalecono zorganizowanie dużej owczarni („schefferey”).
Ponadto punkt 6 instrukcji wskazywał, że przy folwarku oleckim ma z czasem powstać nowy dom mieszkalny dla starosty („wohnehauß für den heuptman”). Wybór miejsca pod folwark i siedzibę starosty nie był przypadkowy – rzeki i potoki zbiegające się w okolicy Sedranek miały zostać spiętrzone i połączone w jeden strumień, co miało umożliwić budowę różnego rodzaju młynów ułatwiających funkcjonowanie całego majątku.
W 1589 roku folwark obejmował obszar 16 łanów i 17 morgów. W XVII wieku uległ znacznej rozbudowie, osiągając wielkość około 30 łanów.

Położenia miasta Marggrabowa oraz bud myśliwskich Oletzko. Caspar Henneberger's Grosse Landtafel von Preussen: In 9 Blättern (1. Ausg. vom Jahre 1576); von neuem in d. Größe d. Originals hrsg durch d. königl. physik.-ökonom. Ges. zu Königsberg i. Pr. im Jahre 1863.

Analiza oryginalnego obrazu źródłowego Hennebergera:
Sedranck (Sedranki): Jest oznaczony na samej północy, u ujścia rzeki Legi do jeziora. Symbolizuje ufortyfikowany, duży dwór książęcy o statusie rezydencjonalnym.
Marcrabova (Marggrabowa): Lokowana na zachodnim brzegu, z wyraźnie zarysowanym rynkiem i kościołem. Starosta najpierw rezydował w Sedrankach, a zamek miejski był inwestycją późniejszą.
Oletzko (Buda myśliwska): Widnieje po wschodniej stronie jeziora, dokładnie tam, gdzie źródła sytuują pierwotną budę łowiecką z lat czterdziestych XVI wieku.
G. Oletzko S. (Gross Oletzko See): Jezioro położone na wschód od miasta.
K. Oletzko S. (Klein Oletzko See): Jezioro położone na południe od miasta.

Szczegółowe dane z ksiąg rachunkowych starostwa z przełomu lat 1600/1601 dają unikalny wgląd w obsadę personalną majątku. Na stałą służbę folwarku składały się następujące osoby:

• rządca (Hofmann),
• ochmistrzyni (Hofmutter),
• 3 parobków (Knechte),
• 1 pastuch bydła (Kuhhirt),
• 1 pastuch świń (Schweinehirt),
• 4 dziewki służebne (Mägde).

Funkcjonowanie folwarku opierało się na darmowej pracy okolicznych chłopów. Sołtysi i poddani z okolicznych wsi czynszowych, między innymi Mieruniszek, Garbasen, Orzechowa, Babek i Wieliczek, byli zobowiązani do odrabiania szarwarku z użyciem koni, ludzi oraz wozów na rzecz domeny, w tym przede wszystkim folwarku w Sedrankach.

Z przypisów redakcyjnych do tekstu wynika dodatkowo, że rozwój ten następował w trudnym okresie finansowym dla regionu. W 1565 roku starosta Krzysztof Glaubitz pożyczył księciu Albrechtowi wysokie sumy, przejmując w zamian w dziesięcioletni zastaw między innymi dotychczasowy folwark w Stradunach wraz z przynależnymi wsiami.
To właśnie trudności w Stradunach i poszukiwanie nowych źródeł dochodu przyspieszyły prace nad budową nowego, silnego centrum gospodarczego przy budzie Olecko.

Starostwo Olecko (Haupt Amt Oletzko). Berger F. G., Borussia regia et Ducalis. Ex officina Michaelis. Berolini 1753.

Źródła

1. Otto Barkowski, Quellenbeiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Stradaunen—Oletzko. W: Altpreußische Forschungen. 13. Jahrgang, 1936. Wydawnictwo: Gräfe und Unzer, Kommissionsverlag, Königsberg i. Pr. (Królewiec), s. 183–232.
2. Lohmeyer K., Haushaltungsbuch 1578; Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen; Kaspars von Nostitz Haushaltungsbuch des Fürstenthums Preussen 1578: ein Quellenbeitrag zur politischen und Wirthschaftsgeschichte Altpreussens. Verlag von Duncker & Humblot, Leipzig 1893.
3. Grzegorz Białuński, Dla powszechnego rozwoju, podniesienia i poprawy naszego księstwa. Lokacje miast mazurskich w Prusach Książęcych (1525–1701). W: „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. LXIX, 2017, z. 2.
4. Grzegorz Białuński, Osadnictwo okręgów Stradun i Zelek. W: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002, s. 237.