Niewiele wiadomo o budowie pierwszej świątyni w Rożyńsku Wielkim, znanej w momencie fundacji jako Rosinsken (nazwa ta pojawia się w dokumencie lokacyjnym z 1471 roku). Nie zachowały się żadne dokumenty potwierdzające jego budowę. Wiadomo jednak, że była to filia kościoła w Drygałach, który – jak podają źródła – istniał już w 1438 roku.
Notebook LM
Drewniana, kryta słomą budowla składała się z jednej nawy i wieży. Wiadomo, że na wieży podczas jej rozbiórki odkryto datę 1583 r. Przekazywana z pokolenia na pokolenie informacja głosiła, że wieżę dobudowano do kościoła 120 lub 150 lat po jego wzniesieniu. Oznacza to, że data budowy kościoła przypadałaby na lata 1430-1460. Potwierdzenia we wczesnych dokumentach kościelnych niestety nie ma, bo pierwsza kronika parafialna sięgająca roku 1590 nie zachowała się do naszych czasów.
Widok drewnianego kościoła w Rożyńsku Wielkim. Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899. S. 93.
Rzut poziomy drewnianego kościoła w Rożyńsku Wielkim. Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899. S. 91.
Przekrój poprzeczny drewnianego kościoła w Rożyńsku. Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899. S. 94.
Można jednak przypuszczać, że pierwszy kościół w Rożyńsku Wielkim wzniesiono w katolickich czasach, to jest przed rokiem 1525. Świadczą o tym trzy przesłanki.
Pierwsza to wspomniany przekaz ustny, uwieczniony w drugiej kronice, prowadzonej do 1945 r.
Druga to fakt, iż świątynia ta była kościołem pielgrzymkowym. Co roku, przez wieki, w dniu 6 sierpnia na Przemienienie Pańskie do Rożyńska Wielkiego przybywali nie tylko parafianie, ale i pielgrzymi z odległych okolic.
Wreszcie trzecia, że mieszkańcy szczególnym kultem otaczali św. Erazma z Formii, także po obowiązkowym wprowadzeniu protestantyzmu w Prusach. Erazm był biskupem wczesnych chrześcijan, męczennikiem, świętym Kościoła katolickiego i prawosławnego. Zginął podczas prześladowań chrześcijan na przełomie III i IV w. za panowania cesarza Dioklecjana. Drewniany kościół był najmniejszą, ale i najstarszą tego typu budowlą w okolicy.
Wyposażenie wnętrza udokumentowane w ostatnich latach istnienia tej światyni, czyli w drugiej połowie XIX w. nosiło cechy renesansu niderlandzkiego. Ołtarz wykonano w XVII w. (obecnie znajduje się w Muzeum Budownictwa Ludowego – Parku Etnograficznym w Olsztynku). W jego centrum przedstawiono Jezusa Ukrzyżowanego oraz Maryję, Marię Magdalenę i Jana Apostoła, zaś po obu stronach czterech ewangelistów w bogato rzeźbionych ramach. Wyposażenie kościoła uzupełniały: sześciokątna ambona z datą 1687 r. i namalowanymi na niej temperą czterema ewangelistami, aniołami oraz postaciami fundatorów ambony. Jeden z aniołów trzymał palmę pokoju, na upamiętnienie najazdu tatarskiego w 1656 roku, po bitwie pod Prostkami. Wspominają ją kroniki, ale i słynna polskojęzyczna pieśń rożyńskiego proboszcza Molitora, „O wtargnięciu tatarskim do Prus w roku 1656”. Śpiewano ją w kościołach ewangelickich jeszcze w XX wieku.
Archiwalne czarno-białe zdjęcie wnętrza kościoła w Rożyńsku Wielkim z widokiem na ołtarz i ławki. Koloryzacja cyfrowa. Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899. Koloryzacja cyfrowa.
Szczególnym wydarzeniem dla społeczności Rożyńska Wielkiego była budowa nowego kościoła murowanego w stylu neogotyckim. Zaczął on górować nad niewysokimi zabudowaniami wsi od roku 1892. Kościól drewniany rozebrano rok później, a historyczny ołtarz przekazano do muzeum. Uroczyste poświęcenie nowego kościoła odbyło się 23 grudnia 1892 r.
Okrągły witraż przedstawiający scenę figuralną we wnętrzu kościoła w Rożyńsku Wielkim.
Część wyposażenia z kościoła drewnianego znalazła się w nowym murowanym. Między innymi rzeźbione ławki z 1717 r. z polskimi napisami, portret Tomasza Molitora z 1662 r., okrągły witraż przedstawiający objętych Joachima i Annę, rodziców Maryi. Tę pozostałość pierwszego kościoła można zobaczyć nadal, gdyż wmontowano go na dole centralnego witraża, przedstawiającego ukrzyżowanego Chrystusa. Zarówno witraż centralny jak i sąsiednie zostały ufundowane w 1900 r. przez wymienionego w inskrypcji, w dolnej partii witraża, Saagera z Rakowa.
W latach 1937 – 1938 budynek kościoła poddano znaczącej renowacji. Pod podłogą został zamontowany system grzewczy; wnętrze odmalowano, wymieniono dach i uporządkowano plac przykościelny. W miejscu gdzie znajdował się ołtarz starego, drewnianego kościoła ustawiono pamiątkowy kamień. Niestety nie upamietniono miejsca pochówku Tomasza Molitora, które znajdowało się pod rosnącą do dziś rozłożystą lipą na placu przed kościołem.
Po 1945 roku kościół przeszedł w użytkowanie katolików i został wyświęcony przez proboszcza drygalskiego. W lutym 1958 r. biskup Tomasz Wilczyński utworzył w Rożyńsku Wielkim samodzielny wikariat parafii w Drygałach. W dwa lata póżniej w kościele zamontowano ołtarz główny, wykonany z drewna dębowego w warsztacie Stefana Zawistowskiego z Ełku. Wiosną 1963 r. zdemontowano boczne balkony, tzw. empory, pozostawiając jedynie kondygnację centralną z organami i chórem.
Przez cały okres od zakończenia wojny trwały starania o utworzenie w Rożyńsku Wielkim samodzielnej parafii. Dopiero jednak na początku lat osiemdziesiątych XX w. władze komunistyczne zezwoliły na jej utworzenie. Formalnie dokonał tego biskup warmiński Jan Obłąk 23 lipca 1982 r.
Parafia należy do dekanatu Biała Piska. Są w niej miejscości: Bzury, Ciernie, Czyprki, Dmusy, Dybowo, Dybówko, Guty Rożyńskie, Jebramki, Kibisy, Krzywińskie, Kurzątki, Marchewki, Nowaki, Olszewo, Rożyńsk Wielki, Sokoły Jeziorne, Taczki, Wojtele.
Jej patronem został św. Szczepan, jeden z siedmiu pierwszych diakonów wybranych przez Apostołów do posługi ubogim, by mogli całkowicie poświęcić się głoszeniu Ewangelii. Szczepan wraz z ustanowionymi współbraćmi zajął się pomocą ubogim, ale jak podają Dzieje Apostolskie „pełen łaski i mocy Ducha Świętego” głosił także Ewangelię. Oskarżono go, że głosząc Słowo Boże występuje przeciw Prawu i Świątyni i skazano na śmierć przez ukamieniowanie.
Wizerunek św. Szczepana.
Kościół nazywa świętego Szczepana „arcymęczennikiem”. To on jako pierwszy złożył świadectwo swojej wiary, ponosząc śmierć za Chrystusa. W czasie kaźni tak modlił się „Panie Jezu, przyjmij ducha mego!”A gdy osunął się na kolana, zawołał głośno: „Panie, nie poczytaj im tego grzechu”.
Odwaga i wierność, z jaką wytrwał św. Szczepan przy Jezusie, są dla nas bodźcem, abyśmy i my konsekwentnie dawali świadectwo o Ewangelii, podobnie jak on – pełen Ducha Świętego – szedł za Chrystusem i naśladował Go swoim życiem i śmiercią.
Jan Paweł II, Castel Gandolfo, 26 XII 1998 r.
Historia św. Szczepana poucza nas, że nie należy nigdy oddzielać społecznego zaangażowania charytatywnego od odważnego głoszenia wiary… Oto pierwsza lekcja jakiej można nauczyć się od św. Szczepana. Dzieła miłosierdzia i głoszenia są nierozłączne.
Benedykt XVI, audiencja generalna 10.01.2007
W latach 2005 – 2008 miał miejsce remont generalny kościoła z wymianą dachu, odświeżeniem ścian, wymianą bocznych witraży, renowacją witraży centralnych oraz ołtarza. W pięciopoziomowej wieży kościoła pozostawiono duży dzwon, który udało się ocalic z pożogi wojennej.
Witraże w kościele w Rożyńsku Wielkim przedstawiające sceny figuralne oraz dekoracyjne motywy roślinne i geometryczne.
Do szczególnie cennych odrestaurowanych zabytków tej świątyni należy zaliczyć kolorowe witraże z 1900 r., ambonę oraz organy pochodzące z 1895 r. Instrument ten wykonany został z drewna i cynku w warsztacie Wilhelma Sauera we Frankfurcie nad Odrą, twórcy między innymi instrumentów w katedrze berlińskiej, bazylice płockiej czy największych swego czasu organów świata we wrocławskiej Hali Stulecia.
Organy mechaniczne z Rożyńska Wielkiego liczą sobie 18 głosów i posiadają 2 manuały i sekcję pedałową. W 2007 roku, dzięki staraniom ówczesnego proboszcza księdza Marka Walusia oraz fundatorom Edwardowi i Dorcie Ratyńskim instrument został odrestaurowany przez firmę organmistrzowską Krzysztofa Grygowicza z Janówka k. Tarczyna.
Po renowacji organów w latach 2009-2018 w odnowionej świątyni odbywał się Międzynarodowy Festiwal Muzyki Organowej i Kameralnej, stworzony przez byłego proboszcza księdza Marka Walusia i skrzypaczkę Jolantę Sosnowską.
Lista pierwszych pastorów i diakonów kościoła w Różyńsku Wielkim (Rosinsko). Arnoldts D. H., D. Daniel Heinrich Arnoldts, Königlichen Preußischen Oberhofpredigers und Consistorialraths, kurzgefaßte Nachrichten von allen seit der Reformation an den Lutherischen Kirchen in Ostpreußen gestandenen Predigern. Verleger Gottlib Lebrecht Hartung. Königsberg. 1777. S. 366.
Tłumaczenie na polski
V. Rosinsko.
Początkowo była to filia parafii w Drigałach.
Proboszczowie:
1. Paweł Rosnitzki – był proboszczem w 1590 r.
2. Andreas (Christian) Scantowius – w 1656 r., podczas najazdu tatarskiego, dostał się do niewoli, z której już nie powrócił.
3. Thomas Molitor – wyświęcony 15 października 1656 r.; urzędował jeszcze w 1668 r. Według Olofa „Rosinsko” oznacza „Rosenberg”, dlatego nie był wcześniej proboszczem miasteczka Rosenberg w Oberlandzie, jak błędnie przypuszczano. Urodził się w 1616 r.
4. Simon Meinicke – wyświęcony 8 czerwca 1682 r. w Schloss; zmarł wkrótce po tym, jak w 1718 r. otrzymał adiunkta (pomocnika).
5. Matthias Drigalski, rodem z Drigał, wcześniej rektor miejscowej szkoły, został 22 lipca 1718 r. wyświęcony jako adiunkt w Schloss, wprowadzony na urząd w 9. niedzielę po Trójcy Świętej, wkrótce objął parafię po poprzedniku i zmarł 20 sierpnia 1740 r.
Proboszczowie odnotowani w dokumentach kościołów w Rożyńsku Wielkim.
Stanisław Zabielny 1564
Paweł Rosnitzki 1590
Andreas Stanckowius, (1646-1656)
Thomas Johann Molitor (1656-1682)
Simon Meinecke (1682-1718)
Matthias Drigalski (1718-1740)
Johann Horn (1741-1760)
Melchior Jakub Kempen (1758-1773)
Johann Christian. Surminski (1774-1788)
Friedrich Krüger (1788-1801)
Bernhard Gottlieb Surminski (1802-1814)
Johann Samuel Fischer (1814-1825)
Karl Theodor Wielki (1826-1852)
Hermann Friedrich Czygan (1852-1871)
Wilhelm Adolf von Popowski ksiądz (1871-1880)
Adolf Benjamin K. Dziembowski (1881-1882)
Sylvester Suszczynski (1883-1885)
Emil Benjamin Ammon (1886-1893)
Adolf Ludwik HCF Korella (1894-1908)
Otto Mattern (1908-1919)
Ernst Willamowski (1920-1922)
Erich Wisotzki (1923-1929)
Werner Buske 1932
Wiktor Kühn (1936-1945)
Ks. Antoni Zdunek (1958-1962)
Ks. Bronisław Magdziarz (1962-1964)
Ks. Jan Magdziarz (1964-1968)
Ks. Henryk Kurach (1968-1973)
Ks. Czesław Drężek (1973-1978)
Ks. Józef Świechowski (1978-1982)
Ks. Edward Grabarek (1982-2005)
Ks. Marek Waluś (2005 – 2018)
Ks. Marcin Oleksy (2018 – 2023)
Ks. Szymon Sokołowski (2023 -
Literatura:
- Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899.
- Gross Rosinsko Kr. Johannisburg, Kirche im Holzbau Institut fur Heimatkunde der Universitat Konigsberg 1890-1894.
- Guzewicz W., Parafia Rożyńsk Wielki (historia i powstanie – ludność i duchowieństwo – miejsca kultu). Civitas et Lex” 2021 / 2(30). https://czasopisma.uwm.edu.pl/index.php/cel/article/view/6295/5112
- „Kronika kościoła w Rożyńsku Wielkim” - Viktor Kühn, Chronik Sammelband Arys - Bialla - Drygallen - Groß Rosinsko Selbstverlag der Kreisgemeinschaft Johannisburg / Ostpr. 1982.
- Unser Kirchspiel Grossrosen. Kreis Johannisburg/Ostpreussen. Gemainschaft heimattreuer Ostpreussen. Osnabruck 1993.
- Orłowicz M., Ilustrowany przewodnik po Mazurach Pruskich i Warmii, Lwów 1923.
- Srokowski S., Pamiątki polskie w Prusiech Wschodnich, Prusy W schodnie. Przeszłość i teraźniejszość, Poznań 1931.
Autor artykułu: Jerzy Borkowski.
Tłumaczenie dotyczących historii architektury kościoła w Rożyńsku Wielkim (Groß-Rosinsko): Boetticher A., Die Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Ostpreußen, Kommissionsverlag von Bernh. Teichert, Königsberg 1899. S.91-94.
S.91
Rożyńsk Wielki (Groß-Rosinsko), wieś na prawie chełmińskim, położona 25 km na wschód od Pisza (Johannisburg), została założona w 1475 roku na 60 włókach.
Stary kościół parafialny, którego patronem był król, został rozebrany w 1894 roku. Stał się on znany w Prusach Wschodnich dzięki wydarzeniom z 1656 roku, kiedy to podczas najazdu Tatarów pod wodzą litewskiego hetmana [w tekście: pułkownika] Gosiewskiego, wrogie hordy obłożyły kościół chrustem, aby go spalić. Jednak gdy niektórzy z nich weszli jeszcze raz do środka, ujrzeli tam obraz św. Erazma namalowany na płótnie i przytwierdzony do ściany obok ołtarza. Zobaczyli również „kilka iluminowanych malowideł na dwóch szybach okiennych”, przedstawiających różnych świętych, co skłoniło ich do ugaszenia ognia pod budynkiem kościoła. Malowidła na oknie najbliższym ołtarza, po prawej stronie, zachowały się; obraz św. Erazma jednak już nie istnieje, gdyż całkowicie zbutwiał i rozpadł się (według rękopisu kroniki kościelnej w Rożyńsku Wielkim).
Niestety jedna z dwóch okrągłych szyb została stłuczona podczas demontażu w 1890 roku.
Bujack opisuje ją w następujący sposób:
Obraz po prawej stronie z perspektywy widza przedstawia pielgrzyma; szklana powierzchnia jest tu połączona ołowianym lutem. Ma on bose stopy, długą szatę z rękawami, przez której dolną część przerzucony jest duży szal spoczywający na lewym ramieniu. Jego głowa nakryta jest kapeluszem pielgrzymim, otoczonym przez światło żółtych promieni i bezpośrednio przylegający czerwonawy nimb. Pielgrzym ma opartą na lewym ramieniu laskę, której koniec trzyma lewą ręką. W prawej dłoni trzyma księgę ozdobioną okuciami. Twarz pielgrzyma to twarz starego, brodatego mężczyzny. Pielgrzym stoi na niewielkim wzniesieniu; za nim znajduje się zbiornik wodny, nad którym most o trzech filarach prowadzi do bramy miasta. Wskazują na nie wielopiętrowe domy, kopułowate i smukłe wieże, z których te ostatnie wyglądają jak minarety. Za tak ukazanym miastem widać otoczony górami zbiornik wodny, który po prawej stronie widza zamknięty jest wieżyczkami i murami.
S. 92
Drugi obraz znajduje się obecnie w nowym kościele, w środkowym oknie wschodnim chóru (zbudowanego na planie ośmioboku); niestety umieszczono go zbyt wysoko, aby mógł być dostrzeżony przez wiernych; ma on zaledwie 20 cm średnicy. Przedstawia on uścisk św. Joachima ze św. Anną. Po prawej stronie, w progu domu, stoi brodaty mężczyzna trzymający dziecko na ręku; po lewej stronie widoczny jest anioł.
Sembrzycki uważał pierwszy obraz za przedstawienie św. Rocha, jednak autorzy źródła wskazują na brak niemal zawsze towarzyszącego mu psa, który lizałby jego rany; w tym, niestety zniszczonym, wizerunku upatrują raczej św. Joachima po jego wypędzeniu ze świątyni. W każdym razie na zachowanym obrazie przedstawiony jest św. Joachim. Kościół, jak słusznie zauważa Sembrzycki, został ufundowany jeszcze w czasach katolickich, lecz jego wyposażenie pochodzi dopiero z okresu po reformacji.
Ryc. 48. Rzut poziomy rozebranego kościoła w Rożyńsku Wielkim.
Arnold podaje jako pierwszego pastora Paula Rosinskiego w 1590 roku. Kościół służył również w czasach protestanckich do odbywania typowych na Mazurach pielgrzymek w dniu 6 sierpnia (Przemienienie Pańskie). Legenda, według której kościół miał powstać dzięki zakonnej pannie Annie, odnosi się prawdopodobnie do św. Anny, matki Marii.
(Obecnie rozebrany) kościół był budowlą drewnianą krytą strzechą, której wymiary można odczytać z rzutu (Ryc. 48). Okna były prostokątne, każde o innym kształcie. Drzwi wejściowe w południowej kruchcie były tak niskie, że do środka można było wejść jedynie w głębokim skłonie. Co do reszty szczegółów, wystarczająca powinna być zamieszczona autotypia (Ryc. 49); wnętrze prezentuje osobliwy przekrój poprzeczny (Ryc. 50). Wewnątrz znajdował się płaski drewniany sufit.
S. 93
Ołtarz nosi datę 1667, ale wydaje się starszy. W dobrze wykonanej, barokowej nastawie, pomiędzy dwiema korynckimi kolumnami z rzeźbionymi cokołami i trzonami, znajduje się przeciętnej jakości obraz olejny przedstawiający Ukrzyżowanie z Marią, Janem i Marią Magdaleną.
Powyżej znajduje się tylko nieznacznie przełamane belkowanie. Po prawej i lewej stronie kolumn namalowani są czterej ewangeliści (o jeszcze skromniejszych walorach artystycznych), którzy są jednak osadzeni w dobrze wyrzeźbionych obramowaniach przypominających skrzydła.
Ryc. 49. Rozebrany kościół w Rożyńsku Wielkim.
W niskiej górnej kondygnacji [nastawy ołtarzowej] namalowane jest Wniebowstąpienie pomiędzy dwiema niskimi, rzeźbionymi kolumienkami.
W kościele znajdują się również dwa cynowe świeczniki ołtarzowe, z których każdy stoi na trzech szponach i jest ozdobiony labarum. Ponadto nad główną belką poprzeczną wisi drewniany krucyfiks triumfalny wielkości połowy postaci ludzkiej (bez typowych dla takich przedstawień postaci bocznych).
S. 94
Ambona, opatrzona datą 1687, sprawia – podobnie jak ołtarz – wrażenie starszej. Wycięta na planie ośmioboku, posiada w swoich polach namalowane farbami wodnymi postacie czterech ewangelistów. „Jeden z nich trzyma obraz, na którym przedstawiony jest anioł z palmą pokoju dla upamiętnienia roku 1656, kiedy to Tatarzy oszczędzili kościół”. Na schodach ambony wydają się być przedstawieni obaj jej fundatorzy. Drzwi prowadzące na schody są ładnie rzeźbite. Ołtarz i ambona zdają się być dziełem tego samego rzeźbiarza (Ryc. 51).
Chrzcielnica, ośmioboczna, wykonana z drewna, ma kształt kielicha z szerokim drewnianym obrzeżem w połowie wysokości, osadzona na kolistej, stożkowatej podstawie. Misa chrzcielna opatrzona jest pozbawionymi sensu gotyckimi minuskułami; stanowiła dar Albertusa Woyny z 1672 roku.
Jako żyrandol służy drewniana głowa jelenia z prawdziwym porożem z XVII wieku. W kościele znajduje się także słabej jakości obraz olejny pastora Molitora (ur. 1616, sprawował urząd w latach 1656–1682), który jako rektor uciekł przed Tatarami, podczas gdy jego poprzednik, Stankovins, wraz z żoną miał zostać przez nich uprowadzony na Krym.
Ryc. 50. Przekrój przez rozebrany kościół w Rożyńsku Wielkim.
W kościele znajdują się również skromnie rzeźbione ławy z 1717 roku z polskim napisem. Nowy, pięknie zbudowany kościół gotycki stoi tuż obok starego.
Wykaz literatury dotyczący parafii Rożyńsk Wielki (Groß-Rosinsko).
Harnoch, G. u. S. 1890 307 f.
Bujack, S. d. A. P. 1888/89 94 ff.
Kirchenchronik, Mst. in Gr.=Rosinsko (w tekście na stronie 91 wzmiankowana również jako Kirchenchronik v. Gr. R. Msc. in Gr. Rosinsko)
Ev. Gem.=Bl. 1858
J. Sembritzki, A. M. 1890 676 f., wider Bujack
