Pomiany to niewielka wieś położona nad rzeką Legą, w pobliżu Babek Gąseckich, w gminie Olecko, w powiecie oleckim (województwo warmińsko-mazurskie). Lokalizacja wsi na Google Maps.
Historia Pomian pokazuje, jak rozwijały się małe wsie na terenach południowo-wschodnich Prus Książęcych w XVI wieku. Choć miejscowość nigdy nie była ważnym ośrodkiem administracyjnym ani gospodarczym, dobrze ilustruje proces zakładania osad – od budowy młyna wodnego, przez powstanie pierwszych gospodarstw, aż po utworzenie trwałej wspólnoty wiejskiej, która istniała przez blisko 400 lat.
NootebookLM
Rozwój osadnictwa w południowo-wschodniej części dawnych Prus Książęcych zależał głównie od warunków naturalnych. Ważną rolę odgrywała rzeka Lega. Płynie ona od okolic Szeskiej Góry w kierunku doliny Biebrzy, tworząc naturalne obniżenia, które od dawna ułatwiały przemieszczanie się ludzi i sprzyjały zakładaniu osad. Znaczenie Legi wzrosło szczególnie po sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku. Książę Albrecht Hohenzollern rozpoczął intensywną akcję kolonizacyjną, której celem było trwałe zagospodarowanie słabo zaludnionych terenów pogranicza.
Rzeźba terenu na mapie Geoportal. https://mapy.geoportal.gov.pl
Analiza ukształtowania terenu wskazuje, że środkowy odcinek rzeki, obejmujący okolice Stradun, Gąsek i późniejszych Pomian, należał do najbardziej dogodnych miejsc dla budowy urządzeń hydrotechnicznych. Rzeka wcina się tu głęboko w morenowy krajobraz Pojezierza Ełckiego, tworząc wąską dolinę o stromych zboczach. Takie warunki umożliwiały stosunkowo łatwe wykonanie grobli oraz spiętrzenie wody przy niewielkich nakładach pracy. Powstały zbiornik zapewniał odpowiedni spadek, niezbędny do napędu kół wodnych.
Nie bez znaczenia pozostawały również warunki glebowe. Żyzne gleby w obrębie wysoczyzn morenowych sprzyjały rozwojowi rolnictwa, natomiast rozległe lasy dostarczały drewna budowlanego, opału oraz surowców wykorzystywanych w gospodarce leśnej. Łąki położone w dolinie Legi stanowiły cenne zaplecze paszowe dla hodowli bydła i koni. W efekcie powstał krajobraz gospodarczy, w którym rolnictwo, leśnictwo i wykorzystanie energii wodnej wzajemnie się uzupełniały.
Widok na wieś i bród przez rzekę Legę w Pomianach.
Powstanie Pomian należy rozpatrywać w kontekście szeroko zakrojonej akcji kolonizacyjnej prowadzonej w południowo-wschodniej części Prus Książęcych od końca XV wieku. Obszar ten, określany w źródłach niemieckich mianem Wildnis („pustkowie”, „dzicz”), przez stulecia pozostawał słabo zaludniony. Przed podbojem krzyżackim zamieszkiwali go Jaćwingowie, których osadnictwo uległo załamaniu w XIII wieku. W rezultacie znaczne połacie lasów i dolin rzecznych przez długi czas nie były trwale zagospodarowane.
Dopiero ustabilizowanie sytuacji politycznej na pograniczu litewsko-pruskim stworzyło warunki do planowej kolonizacji tych terenów. Początkowo działania prowadził Zakon Krzyżacki, jednak ich największe nasilenie nastąpiło już po sekularyzacji państwa zakonnego w 1525 roku. Książę Albrecht Hohenzollern uczynił zagospodarowanie południowo-wschodnich rubieży jednym z najważniejszych elementów swojej polityki gospodarczej. Celem było nie tylko zwiększenie dochodów skarbu książęcego, lecz także trwałe związanie pogranicza z administracją państwową oraz stworzenie zaplecza gospodarczego dla rozwijających się ośrodków miejskich.
Jednym z podstawowych narzędzi tej polityki było zakładanie nowych osad na prawie chełmińskim oraz magdeburskim. Lokowano zarówno wsie chłopskie, jak i osady wolnych (Freie), służebne oraz młyńskie. Szczególną rolę odgrywały osady związane z młynami wodnymi, których funkcjonowanie wykraczało daleko poza potrzeby pojedynczej miejscowości. Młyny zapewniały przemiał zboża dla okolicznych mieszkańców, stanowiły źródło dochodów administracji książęcej i sprzyjały zagospodarowaniu dolin rzecznych.
Istotnym źródłem wiedzy o procesach kolonizacyjnych są badania Ottona Barkowskiego, który jako jeden z pierwszych podjął próbę rekonstrukcji rozwoju osadnictwa w starostwie Straduny–Olecko na podstawie zachowanych dokumentów kancelarii książęcej. Wykazał on, że większość miejscowości powstałych w XVI wieku była efektem świadomej polityki osadniczej prowadzonej przez administrację książęcą, a nie spontanicznej kolonizacji. Ustalenia te zostały w znacznym stopniu rozwinięte przez Grzegorza Białuńskiego, który zwrócił uwagę na ścisły związek pomiędzy lokacją nowych wsi a wykorzystaniem naturalnych walorów środowiska, zwłaszcza dolin rzecznych.
Zachowane źródła nie pozwalają jednoznacznie określić momentu powstania Pomian. Najstarsze informacje odnoszą się do młyna nad Legą. Według ustaleń Grzegorza Białuńskiego już w 1508 roku namiestnik lecki Dytryk von Bobenhausen wydał Jędrzejowi Chełsze przywilej na budowę młyna zbożowego i folusza. Jeżeli interpretacja ta jest prawidłowa, oznaczałoby to, że początki działalności gospodarczej w miejscu późniejszych Pomian sięgają jeszcze pierwszej dekady XVI wieku.
Według Białuńskiego (Osadnictwo…s. 511), w 1508 r. namiestnik lecki Dytryk von Bobenhausen wystawił przywilej zezwalając na budowę młyna zbożowego wraz z foluszem przez Jędrzeja Chełchę (Jendersche Kelchen). Młyny te leżały nad Legą („Legeschinflies”). Jędrzej otrzymał wraz z nimi 2 łany na prawie chełmińskim, na których zezwolono mu osadzić dwóch chłopów. W 1540 r. właścicielem młyna był „Pomian zu Kielchen”. Tę osadę młyńską nazywano początkowo Chełchami („zu Kielchen” w 1540 r.), natomiast w drugiej połowie XVI wieku Pomianami (Pomianen).
Białuński G., Osadnictwo okręgów Stradun i Zelek. W: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002, 237 str. 127.
Z kolei Wojciech Kętrzyński (O ludności… s. 511) przyjmował, że sama wieś została założona około 1552 roku przez Stańka Pomiana i jego synów Macieja i Jana. 12 marca 1556 roku. książę Albrecht nadał Jendrisowi Kellichowi (Jędrzej Chełch) jeden młyn foluszniczy i młynarski, „który uzyskał pozwolenie na budowę od miejscowego pana”, oraz dwie włóki ziemi na prawie chełmińskim.
Kętrzyński W., O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich... Biblioteka Ossolińskich. Zbiór materyałów do historyi polskiej. Lwów 1882. S. 511.
1 włóka chełmińska = 179 550 m², 17,955 ha. Włóka chełmińska była staropolską miarą powierzchni, odpowiadającą 30 morgom, odpowiadająca wielkością łanowi chełmińskiemu. Obszar 1 łana odpowiadał powierzchni średniej wielkości chłopskiego gospodarstwa feudalnego. Łan dzielił się na zagony, te z kolei na skiby.
Rozbieżność ta wynika prawdopodobnie z odmiennego rozumienia pojęcia „założenie wsi”. Białuński koncentruje się na genezie młyna jako pierwszego trwałego elementu zagospodarowania doliny Legi, natomiast Kętrzyński za moment powstania miejscowości uznaje wykształcenie samodzielnej wspólnoty osadniczej. Oba stanowiska można pogodzić, przyjmując, że rozwój Pomian miał charakter wieloetapowy. Najpierw powstało urządzenie gospodarcze wykorzystujące energię rzeki, następnie niewielka osada młyńska związana z Chełchami, a dopiero w połowie XVI wieku ukształtowała się samodzielna wieś wolnych.
W okresie intensywnej kolonizacji starostwa straduńskiego (późniejszego oleckiego) w XVI wieku, nad rzeką Legą powstało kilka istotnych osad młyńskich, które obok Pomian pełniły kluczowe funkcje gospodarcze w regionie. Do najstarszych należał młyn w Płocicznie, istniejący jeszcze przed 1486 rokiem. W pierwszej połowie XVI wieku powstały kolejne młyny w Niedźwiedzkich, Starostach i Golubiach Starych, natomiast po lokacji Marggrabowej przewidziano również budowę młyna miejskiego. W 1567 roku znaczenia nabrał także młyn w Gutach. Na tle tej sieci Pomiany stanowiły jedną z mniejszych, lecz korzystnie położonych osad wykorzystujących energię rzeki Legi.
Starostwo Olecko (Haupt Amt Oletzko) w połowie XVIII wieku. Berger F. G., Borussia regia et Ducalis. Ex officina Michaelis. Berolini 1753.
Wieś od początku swojego istnienia należała do kategorii tzw. wsi wolnych (Freydörffer), co oznaczało, że jej mieszkańcy posiadali ziemię na prawie magdeburskim lub chełmińskim. Zgodnie z rejestrami historycznymi, wolni osadnicy (Freie) w tym regionie pochodzili głównie z Mazowsza. Ich głównym obowiązkiem była służba wojskowa „z koniem i w zbroi” (mit Hengst und Harnisch), zazwyczaj jeden koń na 15 włók ziemi. Byli wolni od typowej pańszczyzny chłopskiej (labor rusticalis / Scharwerk). Zamiast tego płacili tzw. płużne w zbożu, dostarczali funt wosku oraz drobne opłaty pieniężne „na uznanie władzy”. Posiadali prawo do wolnego rybołówstwa na własne potrzeby, bartnictwa w lasach (często dzieląc się miodem z dworem) oraz polowania na Wildwerk (zwierzęta futerkowe), przy czym skóry musieli odsprzedawać władzy. Byli zobowiązani do służby zbrojnej lub specyficznych świadczeń na rzecz dworu, w zamian za zwolnienie z typowego szarwarku chłopskiego.
Kluczowym momentem dla rozwoju Pomian było nadanie przywileju młynarskiego z 12 marca 1556 roku. Na jego mocy Jendris Kelich otrzymał prawo do budowy młyna zbożowego „Mahlmühle” oraz folusza (Walkmühle) na rzece Ledze (Lega). Wraz z młynem nadano mu 2 włóki ziemi na prawie chełmińskim. Do obowiązków młynarza należało:
• opłacanie czynszu w wysokości 5 marek rocznie,
• bezpłatne mielenie zboża na potrzeby zamku/dworu w Stradunach,
• utrzymywanie dwóch psów myśliwskich (Jagdhunde) na potrzeby książęcych polowań.
W zamian właściciel otrzymał prawo do wolnego rybołówstwa w lokalnych wodach na potrzeby własnego stołu.
Okolice Pomian na mapie z początku XIX wieku. Arkusz: XVIII Johannisburg, Lyck. Karte von Ost-Preussen nebst Preussisch Litthauen und West-Preussen nebst dem Netzdistrict aufgenommen unter Leitung des Königl. Preuss. Staats Ministers Frey Herrn von Schroetteer in den Jahren von 1796 bis 1802. S. Schropp u. Comp. Berlin 1802-1812. Koloryzacja cyfrowa.
Dalszy rozwój terytorialny wsi nastąpił 23 marca 1558 roku, kiedy to starosta Krzysztof Glaubitz sprzedał „staremu Pomianowi” oraz jego synom, Maćkowi (Matzk) i Janowi (Iahn), dodatkowe 1,5 włóki ziemi. Nabywcy ci otrzymali 5 lat wolnizny, po których zostali zobowiązani do płacenia czynszu w naturze (pszenica i owies), pozostając jednocześnie wolnymi od uciążliwych robót pańszczyźnianych.
Nadanie przewidywało możliwość budowy folusza, jednak miało charakter warunkowy i było uzależnione od zgody miejscowych właścicieli. Dotychczas nie odnaleziono źródeł jednoznacznie potwierdzających funkcjonowanie folusza w Pomianach. W późniejszych przekazach wymieniany jest jedynie młyn wodny, co może wskazywać, że planowana inwestycja nie została zrealizowana lub istniała jedynie przez krótki czas.
W rejestrze młynów Prus Książęcych z lat 1640–1642 odnotowano, że młyn w Pomianach posiadał jeden kamień, co w ówczesnej terminologii oznaczało jedną parę kamieni młyńskich (jeden zespół mielący). Świadczy to o niewielkich rozmiarach zakładu i jego lokalnym charakterze, obsługującym przede wszystkim okolicznych mieszkańców.
W XVI wieku Pomiany pod względem administracyjnym podlegały komornictwu straduńskiemu, a po przeniesieniu siedziby władz w 1565 roku – starostwu w Olecku. Pod względem kościelnym wieś należała pierwotnie do parafii w Gąskach (Gonsken). Jednakże rejestry z 1664 roku wskazują na przynależność miejscowości do parafii w Stradunach, gdzie figurowała jako wieś wolnych. Wcześniejsze wzmianki z 1581 roku łączą ją również z nowo powstającą wówczas parafią w Szarejkach (Schareken). W XVII wieku (rejestry z 1664 roku) Pomiany są wymieniane jako wieś czynszowa (Zinsdorf) należąca do parafii w Kalinowie (Ksp. Callinowen).
Według tabeli klasyfikacyjnej urzędu w Olecku (Hauptamt Oletzko), w 1707 r. miejscowość liczyła 23 włóki ziemi i posiadała status wsi na prawie magdeburskim (Frei- und Schlecht Magdeburgische Lehnhufe).
W wykazie miejscowości z 1751 należących do nowo utworzonego urzędu domeny w Cimochach (Amt Reuß), Pomianyn figurują jako wieś posiadająca 29 wolnych gospodarzy. (Aus Treuburgs "Okelkammer" Nr. 4 i 6.
Od 1785 r. używano nazwy Pomianen, Pomiannen.
W 1910 roku Pomiany liczyły 38 mieszkańców. W 1933 roku liczba ta wzrosła do 52, a w 1939 roku do 42.
Położenie Pomian nad rzeką Legą. Topographische Karte 1:25000 (Messtischblätter), Königliche Preussische Landesaufnahme, Reichsamt für Landesaufnahme, Berlin 1940.
3 czerwca 1938 r. nazwę Pomiannen zmieniono na Kelchdorf. Nazwa miała pochodzić od Jendrisa Kellicha pierwszego właściciela młyna.
W 1939 roku wieś składała się z kilku małych gospodarstw, liczących łącznie 42 mieszkańców.
Lista nazwisk mieszkańców Pomian (do 1945 r.) na podstawie Bazy Danych https://www.online-ofb.de: Bahlo, Bieber, Borkowski, Dolinski, Dudda, Dzikonski, Frontzek, Heinrich, Jeschonek, Kawka, Kerlies, Kloss, Knebel, Kolnisko, Kowalczyk, Kox, Kuklinski, Kukowski, Kupczyk, Kupzik, Lubek, Michalczyk, Mölders, Ostrzyga, Pluquet, Rogalski, Rogowski, Rostek, Saborowski, Sarkowski, Scheyka, Sdorra, Sengutta, Soboll, Sokoll, Sokolowski, Trochim, Wischniewski, Wrobel.
W tym czasie właścicielem największego gospodarstwa był Hermann Kox. Hermann Kox został aresztowany przez Sowietów 21 lutego 1945 roku i wywieziony. Nigdy nie wrócił; nikt nie wie, gdzie ani jak zginął. Jego żona i dzieci wyjechali do Niemiec Zachodnich: Käthe, Dora, Maria, Hermann, Wilhelmine, Frieda, Mathias, Heinrich i Gerda.
Plan gruntów wsi Kelchdorf z 1940 r. Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990. S. 437.
Droga do cmentarza w Pomianach.
W odległości 250 metrów na północny-wschód od zabudowań znajduje się cmentarz ewangelicki. Jest bardzo ładnie położony miedzy drogą prowadząca do Gąsiorowa i wysokim zboczem doliny rzeki Legi.
Zachował się tylko jeden cementowy pomnik, bez inskrypcji. Brak wyraźnych śladów po mogiłach.
Widok na dawny cmentarz ewangelicki przy drodze z Pomian do Gąsiorowa.
Rzeka Lega w poblizu miejscowosci Pomiany.
Zabudowania mieszkalne w Pomianach.
Literatura:
- Barkowski O., Quellenbeiträge zur Siedlungs- und Ortsgeschichte des Hauptamtes Stradaunen-Oletzko, „Altpreußische Forschungen”, Jg. 13, 1936, s. 183–232.
- Białuński G., Osadnictwo okręgów Stradun i Zelek. W: Kolonizacja Wielkiej Puszczy (do 1568 roku) – starostwa piskie, ełckie, straduńskie, zelkowskie i węgoborskie (węgorzewskie). Olsztyn, OBN, 2002.
- Czygan A., Grenzdorf Reuß. W: Aus Treuburgs "Okelkammer", Druck und Verlag, F.W.Czygan Treuburg, Heft 4, 1938. S. 23.
- Demby R., Olecko Czasy, ludzie, zdarzenia. Urząd Miejski w Olecku. 2000.
- Dzieje Olecka 1560-2010, red. S. Achremczyk, Olecko 2010.
- Grigat Ch., Die Geschichte des Kreises Treuburg, 1938.
- Jahrrechnung des Hauptamtes Oletzko von 1664, Ostpreußische Folianten 7877.
- Kętrzyński W., O ludności polskiej w Prusiech niegdyś krzyżackich... Biblioteka Ossolińskich. Zbiór materyałów do historyi polskiej. Lwów 1882.
- Nachrichten vom Hauptamt Oletzko. Von Dr. Rudloff, Lyck. W: Aus Treuburgs "Okelkammer", Druck und Verlag, F.W.Czygan Treuburg, Heft 6, 1940. S. 13.
- Wehner H., Landwirtschaftliches Adreßbuch Provinz Ostpreußen 1932 Verzeichnis der Domänen, Rittergüter und Höfe, 5. Verlag in Potsdam. Auflage, Leipzig 1932.
- Köhler O., Landwirtschaftliches Güter-Adressbuch für die Provinz Ostpreussen mit Anhang: Memelland. Leipzig 1922.
- Treuburger Heimatbrief, Kreisgemeinschaft Treuburg e.V. 1994, nr 27, 28, 65.
- Treuburg. Ein Grenzkreis in Ostpreußen Red. Klaus Krech. Kommisions-Verlag G. Rautenberg, 1990.
- Tutlies A., Heiteres Und Ernstes Aus Oletzko: Ein Landkreis In Ostpreussen. Books on Demand. 2007.
Józef Kunicki
2026
